|
108 polskich męczenników z czasów II wojny światowej Cz. XIX Źródło ilustracji: https://brewiarz.pl/czytelnia/swieci/06-12a.php3 (dostęp: 8 IX 2025 r.). 71. Bł. o. Innocenty Guz OFMConv (1890-1940) Józef Wojciech Guz, późniejszy o. Innocenty, urodził się 18 marca 1890 r. we Lwowie, należącym wówczas do monarchii austro-węgierskiej. Po ukończeniu szkoły powszechnej i gimnazjum w rodzinnym mieście pragnął wstąpić do Towarzystwa Jezusowego. Późniejsze biogramy podają, że nie został przyjęty z przyczyn materialnych. Nie porzucił jednak myśli o życiu zakonnym i skierował się do franciszkanów konwentualnych. Wspomnienia ukazują go jako człowieka wrażliwego, o słabym zdrowiu, obdarzonego zdolnościami praktycznymi i zainteresowanego techniką, zwłaszcza rozwijającym się wówczas radiem[1]. Dnia 25 sierpnia 1908 r. we Lwowie otrzymał habit Zakonu Braci Mniejszych Konwentualnych i przyjął imię Innocenty. Po rocznym nowicjacie, 26 sierpnia 1909 r., złożył pierwsze śluby zakonne. Następnie rozpoczął w Krakowie studia filozoficzno-teologiczne. Święcenia kapłańskie przyjął 2 czerwca 1914 r. z rąk bp. Anatola Nowaka (1862-1933), w kaplicy Matki Bożej Bolesnej krakowskiego kościoła franciszkanów, przed słynącym łaskami obrazem Smętnej Dobrodziejki Krakowa. Jego kapłaństwo rozpoczęło się zatem niespełna dwa miesiące przed wybuchem I wojny światowej[2]. W pierwszych latach posługi pracował kolejno w kilku domach zakonnych, między innymi w Hanaczowie, Czyszkach i Haliczu, położonych w Galicji Wschodniej, a po odzyskaniu niepodległości w granicach II Rzeczypospolitej. Posługiwał również w Warszawie, Lwowie i Radomsku. W okresie międzywojennym polscy franciszkanie odbudowywali struktury zakonne i ponownie obejmowali dawne klasztory. O. Innocenty należał do zakonników kierowanych tam, gdzie potrzebne były zarówno praca duszpasterska, jak i praktyczna troska o organizację wspólnoty. W 1923 r. przebywał we Lwowie, gdzie uczył śpiewu w nowicjacie. Po krótkim pobycie w Radomsku został w 1924 r. skierowany do Grodna[3]. W grodzieńskim klasztorze powierzono mu obowiązki prokuratora, czyli odpowiedzialnego za sprawy gospodarcze, oraz prefekta zakrystii. Nie ograniczał się jednak do zajęć administracyjnych: odwiedzał chorych i osoby starsze, spowiadał oraz podejmował zwyczajną posługę duszpasterską. Właśnie w Grodnie spotkał o cztery lata młodszego o. Maksymiliana Marię Kolbego OFMConv (1894-1941), który rozwijał tam wydawnictwo „Rycerza Niepokalanej". W pamiętniku o. Maksymiliana pod datą 16 września 1924 r. znajduje się zapis: „Do Grodna przyjechał o. Innocenty Guz i dzielnie pomaga przy maszynie do pisania". Krótka wzmianka ukazuje konkretny charakter tej współpracy: o. Innocenty bez rozgłosu włączał się w powstające dzieło wydawnicze, podejmując zadania potrzebne wspólnocie. Określenie „Apostoł Grodna", spotykane w późniejszych tekstach popularnych, ma charakter tytułu biograficznego, a nie historycznie poświadczonego przydomka[4]. Po kilku latach pracy w Grodnie, w latach 1930-1933 o. Innocenty ponownie posługiwał w Czyszkach jako wikariusz. W 1933 r. został skierowany do Niepokalanowa, ośrodka życia zakonnego i apostolstwa prasowego założonego przez o. Maksymiliana. Przez trzy lata był tam spowiednikiem braci, w tym nowicjuszy, oraz wicemagistrem kleryków, wspierając ich formację duchową. Uczył również muzyki i śpiewu kościelnego w Małym Seminarium Misyjnym. Współbracia wysoko cenili jego znajomość chorału gregoriańskiego, a przede wszystkim franciszkańską prostotę, łagodność i cierpliwość[5]. Praca spowiednika i wychowawcy wymagała dyskrecji, roztropności oraz umiejętności spokojnego towarzyszenia drugiemu człowiekowi. W opracowaniu ks. Tomasza Kaczmarka podkreślono, że o. Innocenty był podziwiany za „anielską cierpliwość"[6]. Określenie to dobrze odpowiada charakterowi powierzanych mu zadań. Jego apostolstwo nie opierało się na działalności publicznej ani na wyrazistych wystąpieniach, lecz na wytrwałej obecności, posłudze w sakramencie pokuty, formacji młodych zakonników i wiernym wykonywaniu codziennych obowiązków. Z perspektywy późniejszych wydarzeń można w tej codziennej służbie dostrzec przygotowanie do próby, która miała nadejść w czasie wojny. W 1936 r. o. Innocenty powrócił do Grodna. Pełnił tam funkcję ekonoma klasztoru i spowiednika wspólnoty zakonnej oraz wiernych związanych z kościołem franciszkańskim. Według przekazów zakonnych pomagał również w pracach w klasztornym ogrodzie. W Grodnie zastał go wybuch II wojny światowej, po którym nastąpiły niemieckie bombardowania miasta, sowiecka agresja na Polskę i zajęcie Grodna. Pomimo radykalnej zmiany warunków życia pozostał w klasztorze i kontynuował posługę[7]. Dnia 21 marca 1940 r. został zatrzymany przez władze sowieckie. Nie wszystkie przekazy jednakowo przedstawiają pierwszy etap jego uwięzienia. Według jednych osadzono go najpierw w więzieniu w Grodnie, a następnie umieszczono w areszcie domowym na plebanii w Adamowiczach; inne wspominają jedynie o więzieniu w Grodnie albo bezpośrednio o areszcie domowym w Adamowiczach. Wiadomo, że zdołał zbiec i próbował wydostać się z obszaru pozostającego pod kontrolą sowiecką. Według jednego z późniejszych biogramów kierował się w stronę Wilna. Szczegółowych okoliczności ucieczki nie da się dziś odtworzyć z całkowitą pewnością[8]. Na obszarze przygranicznym o. Innocenty został ponownie zatrzymany, tym razem przez Niemców, a następnie osadzony w więzieniu w Suwałkach. Doświadczył tym samym represji obu okupantów, którzy we wrześniu 1939 r. dokonali kolejnego rozbioru ziem polskich. Sowieckie aresztowanie rozpoczęło jego drogę więzienną; niemiecki aparat terroru doprowadził ją natomiast do obozu koncentracyjnego i śmierci[9]. Około 20 kwietnia 1940 r. o. Innocenty został przewieziony do niemieckiego obozu Soldau w Działdowie, który pełnił między innymi funkcję obozu przejściowego, a zarazem był miejscem eksterminacji. Jak zauważa Andrzej Rutecki: „W dziejach hekatomby polskiego duchowieństwa podczas II wojny światowej Soldau zajmuje trzecie miejsce w niemieckiej polityce eksterminacyjnej, po KL Dachau i KL Auschwitz. Zamordowano tam 96 duchownych diecezjalnych i zakonników"[10]. Polscy duchowni należeli do więźniów szczególnie prześladowanych. Pobyt o. Innocentego w Działdowie trwał niespełna trzy tygodnie. Dnia 8 maja 1940 r. został deportowany do niemieckiego obozu koncentracyjnego Sachsenhausen, położonego w Oranienburgu, na północ od Berlina[11]. Sachsenhausen, utworzony w 1936 r., był dla SS obozem wzorcowym i ośrodkiem szkolenia strażników. Więźniów wyniszczano tam głodem, przymusową pracą, chorobami oraz systematyczną przemocą. O. Innocentego zarejestrowano pod numerem 24772. Do obozu trafił jako pięćdziesięcioletni kapłan o słabym zdrowiu. Od pierwszych dni poddawano go brutalnym szykanom. Z relacji współwięźnia wynika, że pod koniec maja duchownych i więźniów żydowskich połączono w jedną grupę, którą przez tydzień zmuszano do wyczerpujących ćwiczeń i bito[12]. Najpełniejszy opis ostatnich godzin życia o. Innocentego pozostawił jego współwięzień, ks. Stanisław Borowczyk. Świadectwo to należy przytoczyć bez językowego wygładzania, ponieważ jego wartość wynika z bezpośredniości relacji: „»29 maja« - zeznaje ks. Borowczyk - »wszystkich księży i Żydów złączono razem i przez tydzień ćwiczono w nieludzki sposób. O. Innocenty cały był potłuczony, noga mu spuchła i kiedy blok nasz 6 czerwca wyruszył do pracy, nie mógł nadążyć za innymi, dlatego wyłączono go z szeregu i z ks. Czapczykiem z Warszawy zbito, skopano i z placu do bloku pędzono w podskokach w kuczki. Tam izbowy (...) Fritz zabrał ich do umywalni i zalewał zimną wodą. W pewnym momencie zanurzył kapłana w wannie z wodą włożył mu do ust gumowy wąż z płynącą wodą i w ten sposób zamęczył«. Tuż przed śmiercią, do przechodzącego obok przyjaciela o. Innocenty powiedział: »Ja już odchodzę do Niepokalanej a ty pozostań i rób swoje«. Ks. Borowczyk współwięzień z Sachsenhausen stwierdza: »O. Guz żył przez ostatnie czasy jak prawdziwy męczennik i sądzę, że nie za jego duszę... ale do niego o pomoc modlić się powinniśmy«".[13] O. Innocenty Guz został zamordowany 6 czerwca 1940 r. w obozowej umywalni. Według relacji Borowczyka został pobity, zmuszony do poniżających ćwiczeń, a następnie zabity strumieniem wody kierowanym do ust przez gumowy wąż. Była to część obozowego terroru. Jego ostatnie słowa, skierowane do współwięźnia, były pożegnaniem i świadectwem zawierzenia Niepokalanej, kształtowanego przez lata współpracy z o. Maksymilianem oraz posługi w Grodnie i Niepokalanowie. Zawierały zarazem wezwanie, aby ten, kto pozostaje przy życiu, nadal wiernie wypełniał swoje zadanie[14]. W chwili śmierci miał 50 lat. Od chwili przyjęcia habitu spędził w Zakonie Braci Mniejszych Konwentualnych niemal 32 lata, a kapłanem był nieco ponad 26 lat. W Sachsenhausen przebywał niespełna miesiąc. Ten krótki czas wystarczył jednak, aby jego postawa zapisała się w pamięci współwięźniów jako świadectwo cierpliwości, wierności powołaniu i zawierzenia Bogu. Życie bł. o. Innocentego Guza łączy dwa pozornie odmienne wymiary: ukrytą, codzienną służbę spowiednika, wychowawcy i gospodarza wspólnoty z jawnym świadectwem złożonym w godzinie męczeństwa. Jego heroizm nie narodził się dopiero w obozie. W świetle wspomnień współbraci postawa ujawniona w obozie dojrzewała przez lata cichej pracy, troski o chorych, formowania młodych zakonników, posługi pojednania i wykonywania najprostszych obowiązków. Doświadczywszy represji obu okupantów, ostatecznie poniósł śmierć z rąk niemieckich oprawców. Pozostał wierny temu, czego uczył innych: cierpliwemu trwaniu przy Bogu i czynieniu dobra aż do końca. 72. Bł. o. Józef Achilles Puchała OFMConv (1911-1943) i 73. Bł. o. Herman Stępień OFMConv (1910-1943) Bł. Herman Stępień i Bł. Achilles Puchała, zdj. ze str. w Intern.: https://www.radioem.pl/doc/7698927.Bl-Achilles-Puchala-i-Bl-Herman-Stepien, (dostęp: 05. X. 2026 r.) Józef Puchała urodził się 18 marca 1911 r. w Kosinie koło Łańcuta, w rodzinie Franciszka i Zofii z domu Olbrycht. Został ochrzczony tego samego dnia w miejscowym kościele pw. św. Stanisława Biskupa. Wychowywał się wraz z siedmiorgiem rodzeństwa w rodzinie rolniczej, przywiązanej do wiary katolickiej i polskich tradycji. Naukę w miejscowej szkole powszechnej rozpoczął w 1918 r. Po ukończeniu piątej klasy, za radą proboszcza ks. Juliana Krzyżanowskiego (1868-1931), wyjechał w 1924 r. do Lwowa, gdzie kształcił się w Małym Seminarium Misyjnym franciszkanów konwentualnych. Wstąpił tam do Rycerstwa Niepokalanej i aktywnie uczestniczył w jego działalności[15]. Dnia 6 września 1927 r. został przyjęty do Zakonu Braci Mniejszych Konwentualnych, a kilkanaście dni później rozpoczął nowicjat w Łagiewnikach koło Łodzi. Przyjął wówczas imię Achilles. Pierwsze śluby zakonne złożył 29 września 1928 r.[16] Następnie powrócił do Lwowa, aby ukończyć gimnazjum i zdać maturę. Po złożeniu 22 maja 1932 r. profesji wieczystej rozpoczął studia filozoficzno-teologiczne w krakowskim seminarium franciszkańskim. Święcenia kapłańskie przyjął 5 lipca 1936 r., po czym jeszcze przez rok kontynuował naukę. Pierwszą placówką jego posługi kapłańskiej był klasztor w Grodnie, do którego został skierowany w 1937 r. Dwa lata później, 17 maja 1939 r., przeniesiono go do Iwieńca w diecezji pińskiej. Wybuch II wojny światowej zastał go zatem na ziemiach, które po agresji Związku Sowieckiego na Polskę znalazły się pod jego okupacją. Na przełomie lat 1939 i 1940 objął opuszczoną parafię św. Jerzego w Pierszajach, liczącą wówczas blisko pięć tysięcy wiernych; źródła franciszkańskie wskazują początek 1940 r. Jej dotychczasowy proboszcz, ks. Izydor Pietrasz (1895-1954), opuścił miejscowość w nie do końca wyjaśnionych okolicznościach. Po pewnym czasie do o. Achillesa dołączył drugi franciszkanin, również przyszły błogosławiony męczennik, o. Karol Herman Stępień OFMConv (1910-1943), który objął funkcję wikariusza. W Pierszajach drogi obu zakonników połączyły się. Przed omówieniem ich wspólnej posługi i męczeństwa należy przybliżyć wcześniejsze losy o. Hermana. Karol Stępień urodził się 21 października 1910 r. w Łodzi. Pochodził z ubogiej, robotniczej rodziny Józefa i Marianny z domu Puch. Siedmioklasową szkołę powszechną ukończył w rodzinnym mieście w 1926 r. W tym samym roku został przyjęty do Niższego Seminarium Duchownego franciszkanów we Lwowie.
W 1929 r. wstąpił do Zakonu Braci Mniejszych Konwentualnych. Nowicjat odbywał w Łagiewnikach koło Łodzi, gdzie otrzymał imię Herman, a w 1930 r. złożył pierwsze śluby zakonne. Po ukończeniu niższego seminarium w 1933 r. rozpoczął studia filozoficzno-teologiczne w Wyższym Seminarium Duchownym Franciszkanów w Krakowie. Późniejsze biogramy wspominają, że młody Karol, choć inteligentny i zdolny, sprawiał trudności wychowawcze. Jeden z nich podaje, że przełożeni zachęcali go „nawet, żeby opuścił zakon"[17]. Pozostał jednak we wspólnocie i 27 czerwca 1934 r. złożył śluby wieczyste. Jego wyniki w nauce skłoniły przełożonych do wysłania go jesienią tego samego roku do Rzymu. Studiował na Papieskim Wydziale Teologicznym św. Bonawentury, a 25 lipca 1937 r. przyjął tam święcenia kapłańskie. Po powrocie do Polski w sierpniu 1938 r. został skierowany do Radomska. W czerwcu 1939 r. uzyskał magisterium na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Później pracował w Wilnie. Według jednego z opracowań „w czasie wojny, w 1941 r. przeniósł się najpierw do Iwieńca, a potem do Pierszaj, by pełnić funkcję wikarego parafii u boku proboszcza o. Achillesa Puchały"[18]. Dokładna data jego przybycia do Pierszaj nie jest jednak w źródłach podawana jednolicie[19]. W Pierszajach o. Achilles jako proboszcz i o. Herman jako wikariusz prowadzili duszpasterstwo w warunkach dwóch następujących po sobie okupacji. Po niemieckim ataku na Związek Sowiecki w czerwcu 1941 r. miejscowość zajęli Niemcy, a część plebanii przeznaczyli na posterunek żandarmerii. Wobec aresztowań i wywózek duchowni starali się występować w obronie parafian. O. Achilles pomagał ubogim, dzielił się żywnością i nie uzależniał posługi sakramentalnej od składanych ofiar. Zabiegał także o uwolnienie aresztowanych oraz osób przeznaczonych do wywiezienia na roboty przymusowe. W rozmowach z Niemcami miał pomagać mu współbrat znający język niemiecki, najprawdopodobniej o. Herman. Według zachowanych relacji niektóre z tych interwencji przynosiły oczekiwany skutek[20]. Wiosną 1943 r. sytuacja w okolicach Puszczy Nalibockiej stawała się coraz bardziej napięta. Na zmianę stanowiska dowództwa Okręgu Nowogródzkiego AK w sprawie utworzenia polskiego oddziału partyzanckiego wpłynęły wcześniejsze represje, rosnąca liczba zdekonspirowanych żołnierzy, werbowanie polskiej młodzieży do oddziałów sowieckich oraz masakra mieszkańców Naliboków, dokonana w nocy z 7 na 8 maja 1943 r. przez partyzantów sowieckich[21]. W opublikowanej informacji o śledztwie IPN podano, że zginęło wówczas 128 osób. Wśród napastników, obok oddziałów sowieckich, mieli znajdować się także partyzanci żydowscy z oddziału dowodzonego przez Tewje Bielskiego[22]. Sytuacja uległa dalszemu zaostrzeniu 19 czerwca 1943 r., kiedy żołnierze Ośrodka AK Stołpce zaatakowali niemiecki garnizon w Iwieńcu. Bezpośrednim celem uderzenia było uwolnienie aresztowanych członków miejscowej konspiracji. Polskie dowództwo zamierzało również uprzedzić przygotowywaną akcję partyzantki sowieckiej, obawiając się związanych z nią zniszczeń i ofiar wśród ludności cywilnej. Żołnierze AK opanowali miasto na osiemnaście godzin, uwolnili więźniów i zdobyli znaczne ilości broni oraz zaopatrzenia. Dokładna liczba strat poniesionych przez stronę niemiecką pozostaje przedmiotem rozbieżnych ocen[23]. W połowie następnego miesiąca Niemcy rozpoczęli w rejonie Puszczy Nalibockiej operację przeciwpartyzancką pod kryptonimem „Hermann" (niem. Unternehmen „Hermann"). Jej celem było nie tylko rozbicie oddziałów leśnych, lecz także pozbawienie ich zaplecza przez wysiedlenie ludności i zniszczenie osad. Z ustaleń Instytutu Pamięci Narodowej wynika, że działaniami objęto około sześćdziesięciu wsi, osad, kolonii i folwarków, między innymi na terenie gmin Pierszaje i Iwieniec. Ludność cywilną mordowano, wywożono do obozów i na roboty przymusowe[24]. Należy tu wspomnieć, że w operacji „Hermann" uczestniczył także SS-Sonderbataillon „Dirlewanger", dowodzony przez Oskara Dirlewangera (1895-1945). Formację utworzono w 1940 r., początkowo z więzionych kłusowników, lecz z czasem jej szeregi zasilili także mordercy, gwałciciele i inni sprawcy ciężkich przestępstw. Jednostka zasłynęła z wyjątkowego okrucieństwa oraz zbrodni popełnianych na ludności cywilnej podczas działań przeciwpartyzanckich na okupowanych terenach Związku Sowieckiego[25]. W 1944 r. brała także udział w tłumieniu Powstania Warszawskiego. Jej żołnierze uczestniczyli między innymi w pacyfikacji powstańczego szpitala przy ul. Tamka 3, gdzie został zamordowany kapelan Armii Krajowej, bł. o. Michał Czartoryski (1897-1944)[26], którego los przedstawiono wcześniej. W tym miejscu warto przytoczyć fragment ustaleń śledztwa przeprowadzonego przez IPN w sprawie przestępstw popełnionych przez niemieckich zbrodniarzy: „Zabudowania palono, łącznie ze zbożem pozostałym na polach, natomiast żywy inwentarz dostarczany na wyznaczone miejsca zbiórek był zabierany przez Niemców. Swoje mienie utraciło tysiące osób. Tym działaniom w wielu przypadkach towarzyszyły zarówno masowe zbrodnie ludobójstwa (m.in. spalono żywcem w stodole w Łapicach około 150 osób, w cerkwi we wsi Dory, w ten sam sposób zamordowano również ponad 100 osób), jak również pojedyncze rozstrzeliwania tych mieszkańców pacyfikowanych wsi, których podejrzewano o wspieranie miejscowych oddziałów ruchu oporu i udzielanie im pomocy. W trakcie akcji wysiedleńczej rozstrzeliwano również z reguły osoby, które z racji kalectwa, wieku czy choroby nie mogły opuścić swych domostw lub które ze wskazanych powodów byłyby uciążliwe w transporcie"[27]. Wydarzenia te następowały po sobie w krótkich odstępach: po majowej masakrze w Nalibokach powstał polski oddział partyzancki, który 19 czerwca przeprowadził zwycięską akcję w Iwieńcu, a niespełna miesiąc później Niemcy rozpoczęli zakrojoną na szeroką skalę operację „Hermann". W jej ramach 19 lipca 1943 r. pacyfikacja objęła także miejscowość Pierszaje. Na placu przed kościołem zgromadzono od dwustu do trzystu mieszkańców oraz osoby, które wcześniej schroniły się we wsi. Obaj franciszkanie, o. Achilles i o. Herman, mogli pozostać na plebanii lub się ukryć. Do takiego rozwiązania namawiali ich parafianie oraz miejscowy komendant żandarmerii, który był katolikiem i mieszkał na plebanii. W źródłach utrwaliła się odpowiedź zakonników: „pasterze nie mogą opuścić wiernych"[28]. Jej dokładne brzmienie występuje w kilku wariantach, wszystkie jednak przekazują zgodny sens podjętej decyzji: o. Achilles i o. Herman świadomie pozostali z parafianami i dobrowolnie dołączyli do zatrzymanych[29]. Mieszkańców zamknięto w dwóch zabudowaniach gospodarczych. Przygotowane pojemniki z benzyną wskazywały, że Niemcy mogli zamierzać spalić ludzi na miejscu. Według opracowania IPN franciszkanie podjęli rozmowy z dowódcami grupy operacyjnej. Po przybyciu trzech oficerów odstąpiono od natychmiastowego wymordowania zatrzymanych. Przeprowadzono jednak kolejną selekcję, po której ponad sto osób popędzono w stronę wsi Borowikowszczyzna. Zakonnicy szli razem z nimi, udzielając wsparcia duchowego tym, którzy nadal obawiali się śmierci. W Borowikowszczyźnie obu kapłanów oddzielono od parafian i zaprowadzono do stodoły na skraju wsi, należącej do rodziny Rudowiczów. Wieczorem 19 lipca zostali zamordowani, a budynek podpalono. Nie ma bezpośrednich świadków ich ostatnich chwil, dlatego nie sposób rozstrzygnąć, czy przed podpaleniem stodoły zostali zastrzeleni, czy też poddano ich torturom, jak utrzymują późniejsze przekazy. Źródła historyczne potwierdzają natomiast, że sprawcy zabrali habity zamordowanych i szydzili z czynności liturgicznych[30]. Zatrzymanych parafian ostatecznie nie rozstrzelano: część zwolniono, innych wywieziono na roboty przymusowe. Po odejściu oddziału mieszkańcy zabrali zwęglone szczątki duszpasterzy i pochowali je przy kościele w Pierszajach. Źródła różnią się co do tego, czy nastąpiło to następnego dnia, czy dopiero po około dwóch tygodniach[31]. Pamięć o franciszkanach przetrwała wśród miejscowej ludności także w latach powojennych, gdy kościół w Pierszajach pozostawał zamknięty i ulegał dewastacji. Po odzyskaniu i odnowieniu świątyni szczątki męczenników umieszczono w specjalnej trumience wewnątrz kościoła. O. Józef Achilles Puchała i o. Karol Herman Stępień nie skorzystali z możliwości ocalenia, lecz pozostali przy powierzonych im wiernych. Ich śmierć stała się świadectwem pasterskiej odpowiedzialności i wierności doprowadzonej do ostatecznych konsekwencji. 74. Bł. br. Tymoteusz Trojanowski OFMConv (1908-1942) Bł. brat Tymoteusz Stanisław Trojanowski (1908-1942), męczennik II wojny światowej (fragment obrazu w kaplicy św. Maksymiliana Marii Kolbego w Niepokalanowie) ks. Włodzimierz Piętka /Foto Gość; W. Piętka, „Z Auschwitz do nieba", Gość Płocki, 28 II 2017, https://plock.gosc.pl/doc_pr/3723967.Z-Auschwitz-do-nieba (dostęp: 15 IX 2026 r.). Stanisław Antoni Trojanowski urodził się 29 lipca 1908 r. w Sadłowie, należącym wówczas do parafii Poniatowo w diecezji płockiej. Był synem Ignacego i Franciszki z domu Ząbkiewicz. Rodzina utrzymywała się z pracy w majątkach ziemskich. Ojciec był początkowo rządcą folwarku w Sadłowie. Po rozparcelowaniu tego majątku Trojanowscy przenieśli się w 1912 r. do Zgliczyna Glinek w parafii Radzanów nad Wkrą. W nowym miejscu jego ojciec pracował jako dozorca majątku. Na początku I wojny światowej Stanisław stracił ojca. We własnoręcznym życiorysie zapisał: „Kiedy rozpoczęła się wojna (1914 r.) i zabili mego ojca, ja byłem zmuszony iść do pracy, aby zarabiać na chleb powszedni"[32]. Odtąd sytuacja rodziny stała się jeszcze trudniejsza[33]. Zdołał ukończyć tylko trzy klasy szkoły powszechnej w Zgliczynie[34], gdyż był zmuszony pomagać matce w utrzymaniu domu; latem pasał bydło, zimą wykonywał potrzebne prace gospodarskie. Wychowany w warunkach ubóstwa i odpowiedzialności za najbliższych, przez wiele lat odkładał realizację pragnienia życia zakonnego. W 1923 r. przyjął sakrament bierzmowania z rąk biskupa płockiego Antoniego Juliana Nowowiejskiego (1858-1941), wraz z którym po latach został wyniesiony do chwały ołtarzy w tym samym gronie męczenników[35]. Dopiero jako dwudziestojednoletni mężczyzna, 5 marca 1930 r., przybył do Niepokalanowa. Przyjął go o. Alfons Kolbe, rodzony brat św. Maksymiliana Marii Kolbego. Stanisław Trojanowski tak wówczas napisał o swoim powołaniu: „W tym trudnym położeniu prosiłem Boga i Matkę Najświętszą, ażeby przyszedł czas, abym mógł mieć powołanie do zakonu, i rzeczywiście Matka Najświętsza sprawiła, że czuję prawdziwe powołanie do życia zakonnego, i więcej nic nie pragnę, jak Boga, dla Niego chcę żyć i Jemu służyć na wieki"[36]. Po okresie aspirantury 12 listopada 1930 r. został przyjęty do Zakonu Braci Mniejszych Konwentualnych. 6 stycznia 1931 r. rozpoczął nowicjat i otrzymał wówczas imię zakonne Tymoteusz. Pierwszą profesję zakonną złożył 2 lutego 1932 r., a śluby wieczyste 11 lutego 1935 r. Nie zdobył rozległego wykształcenia, ale wniósł do wspólnoty doświadczenie ciężkiej pracy, prostotę oraz umiejętności praktyczne wyniesione z rodzinnego domu[37]. Całe życie zakonne związał z Niepokalanowem, który w latach trzydziestych rozwinął się jako jeden z największych katolickich ośrodków wydawniczych w Polsce. Brat Tymoteusz pracował przede wszystkim przy wysyłce „Rycerza Niepokalanej", którego nakład liczono w setkach tysięcy egzemplarzy. Przez pewien czas kierował tym działem. Później powierzono mu obowiązki w magazynie ogólnym, zaopatrującym liczną wspólnotę w przedmioty codziennego użytku. Pomagał ponadto w gospodarstwie i koszykarni. Pełnił również obowiązki furtiana. We wspomnieniu zapisano, że był „bardzo miłosiernym furtianem"[38]. W klasztornej infirmerii (izbie chorych) opiekował się chorymi współbraćmi[39]. Wspomnienia współbraci ukazują go jako człowieka spokojnego, cierpliwego i gotowego bez zachęty podejmować się najtrudniejszych posług. Nie chował urazy, a napięcia starał się rozładowywać życzliwością i pogodnym usposobieniem. Cieszył się zaufaniem o. Maksymiliana Marii Kolbego, który był jego bezpośrednim przełożonym od 1936 r.[40] Pragnął podjąć działalność misyjną i 3 maja 1937 r. oddał się do dyspozycji przełożonych „w każdym czasie i w każde miejsce, do swobodnego rozporządzenia Woli Bożej"[41]. Do wyjazdu nie doszło, lecz wypowiedziana wtedy gotowość dobrze wyrażała sposób, w jaki rozumiał swoje powołanie. Wybuch II wojny światowej niemal całkowicie sparaliżował regularną działalność wydawniczą Niepokalanowa. Drukarnia pracowała jeszcze przez pierwsze dni wojny, a 4 września 1939 r. ukazał się ostatni numer „Małego Dziennika". Pod koniec pierwszego tygodnia większość zakonników opuściła klasztor. Pozostali w nim o. Maksymilian Maria Kolbe, jeszcze jeden kapłan oraz około 45 braci. Dnia 19 września Niemcy aresztowali o. Maksymiliana i kilkudziesięciu zakonników. Brat Tymoteusz należał do tych, których pozostawiono w Niepokalanowie, aby opiekowali się rannymi. O. Maksymilian Kolbe wspominał o tym w liście ze stycznia 1941 r.: „19 IX 1939, zostali oni [zakonnicy razem z o. Maksymilianem] wywiezieni do obozów dla internowanych, z wyjątkiem Witolda, Cyriaka i Tymoteusza, przeznaczonych do opieki nad rannymi, oraz kilku tych, którzy byli w domu zdrowia z o. Antoninem"[42]. Aresztowani zakonnicy dotarli 21 września do obozu w Lamsdorfie, czyli dzisiejszych Łambinowic. Trzy dni później zostali przewiezieni do Amtitz, obecnie Gębic, a 9 listopada do obozu w Ostrzeszowie. Zwolniono ich 8 grudnia 1939 r.[43]; większość powróciła do Niepokalanowa następnego dnia. Klasztor był zdewastowany i ograbiony z wyposażenia, odzieży oraz znacznej części urządzeń wydawniczych. Wkrótce niemieckie władze zaczęły kierować do Niepokalanowa wysiedleńców z ziem wcielonych do Rzeszy. Od 12 grudnia 1939 r. do 20 lutego 1940 r. przebywało tam około 3500 osób, wśród nich blisko 1500 polskich Żydów[44]. Franciszkanie zapewniali im żywność, schronienie i podstawową opiekę, chociaż sami znajdowali się pod stałym nadzorem władz okupacyjnych. Regularnej działalności wydawniczej nie wznowiono. Niemcy pozwolili jedynie na jednorazowe wydanie podwójnego numeru „Rycerza Niepokalanej" na grudzień 1940 i styczeń 1941 r., w nakładzie 120 tysięcy egzemplarzy[45]. Dnia 17 lutego 1941 r. gestapo aresztowało o. Maksymiliana oraz czterech jego współpracowników. Założyciel Niepokalanowa zginął w KL Auschwitz 14 sierpnia tego samego roku. Dokładnie dwa miesiące później, 14 października, Niemcy przeprowadzili w klasztorze kolejne grupowe aresztowanie. Zabrali br. Tymoteusza Trojanowskiego oraz sześciu innych braci, wśród których był także późniejszy błogosławiony męczennik br. Bonifacy Piotr Żukowski (1913-1942). Wszystkich osadzono na Pawiaku[46]. Na Pawiaku br. Tymoteusz zachowywał ukształtowany przez lata rytm modlitwy i pracy. Odmawiał różaniec, podtrzymywał współwięźniów na duchu, a podczas porządkowania celi jako jeden z pierwszych podejmował się szorowania podłogi oraz czyszczenia stołów, drzwi i okien. Choć były to posługi pozornie zwyczajne, w warunkach więziennych pomagały zachować poczucie wspólnoty i ludzkiej godności[47]. Dnia 8 stycznia 1942 r. grupę franciszkanów wywieziono z Pawiaka. Według dokumentacji Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau br. Tymoteusz został przywieziony do KL Auschwitz następnego dnia, 9 stycznia, i zarejestrowany jako więzień numer 25431. W ten sposób można wyjaśnić występującą w biogramach jednodniową różnicę: pierwsza data odnosi się do rozpoczęcia transportu z Warszawy, druga do przybycia do obozu[48]. Początkowo skierowano go do pracy przy transporcie materiałów budowlanych w komandzie Bauhof, następnie do wydobywania i przewożenia żwiru w komandzie Kiesgruppe. Później pracował przy przebieraniu zgniłej i zmarzniętej brukwi. Skąpe racje żywnościowe, mróz, nieodpowiednia odzież i wysiłek przekraczający możliwości wyniszczonych więźniów szybko odbierały siły. Brat Ferdynand Kasz, który przeżył obóz, pozostawił o współbracie następujące świadectwo: „Brat Tymoteusz znosił z podziwu godnym męstwem głód, zimno i ciężką pracę. Nie zniechęcał się, nie upadał na duchu. Pocieszał innych, więźniów świeckich, i zachęcał ich do ufności w Bożą pomoc"[49]. Po kilku tygodniach ciężkiej pracy w warunkach mrozu i niedożywienia br. Tymoteusz szybko opadł z sił. Źródła zakonne podają, że zachorował na zapalenie płuc i został skierowany do obozowego szpitala, tzw. rewiru. Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau jako przyczynę jego śmierci wskazuje ogólnie wycieńczenie. Brat Tymoteusz zmarł 28 lutego 1942 r., po niespełna dwóch miesiącach pobytu w KL Auschwitz. Miał trzydzieści trzy lata[50]. W pamięci współbraci pozostał nie jako człowiek wielkich publicznych dokonań, lecz jako zakonnik wierny w zwyczajnej, wymagającej służbie: przy wysyłce czasopism, w magazynie, przy furcie i łóżkach chorych. Ta sama postawa ujawniła się na Pawiaku i w Auschwitz, gdzie własne cierpienie nie uczyniło go obojętnym na potrzeby innych. Swoim życiem potwierdził do końca gotowość, którą wyraził wobec przełożonych już w 1937 r. słowami: „W każdym czasie i w każde miejsce, do swobodnego rozporządzenia Woli Bożej"[51]. Bibliografia: Opracowania, dokumenty i artykuły - Boradyn, Zygmunt, Niemen rzeka niezgody. Polsko-sowiecka wojna partyzancka na Nowogródczyźnie 1943-1944, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Rytm, 2013. - „Fakty z życia o. Maksymiliana", Rycerz Niepokalanej 1982, nr 9 (315), s. 195, https://archiwum.rycerzniepokalanej.pl/fakty-z-zycia-o-maksymiliana_1982_wrzesien_5133 (dostęp: 17 IX 2026 r.). - Informacja o działalności Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w okresie 1 lipca 2002 r. - 30 czerwca 2003 r., Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2003, https://archiwum.ipn.gov.pl/download/1/50020/1-166.pdf (dostęp: 12 IX 2026 r.). - Kaczmarek, Tomasz, Sanktuarium licheńskie i Męczennicy, Marki: Michalineum, 2001. - Kolbe, Maksymilian Maria, Pisma, cz. 2, oprac. Paulin Sotowski, Niepokalanów: Wydawnictwo Ojców Franciszkanów Niepokalanów, 2008; edycja internetowa dokumentu nr 866: https://pisma.niepokalanow.pl/866-pamietnik-1921-1929 (dostęp: 27 VIII 2026 r.). - Krajewski, Kazimierz, „Powstanie iwienieckie i zapomniane boje w Puszczy Nalibockiej", Biuletyn Informacyjny AK 2013, nr 5, s. 31-37. - Krajewski, Kazimierz, „Męczennicy ziemi nowogródzkiej", Biuletyn IPN 2022, nr 3 (196), https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/95237,Meczennicy-ziemi-nowogrodzkiej.html (dostęp: 12 IX 2026 r.). - Kuklińska, Soraya, Oskar Dirlewanger. SS-Sonderkommando „Dirlewanger", Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2021, https://ipn.gov.pl/download/1/1224211/DIRLEWANGER.pdf (dostęp: 14 IX 2026 r.). - Makarczyk, Józef OFMConv, „OO. Franciszkanie w Iwieńcu", Saeculum Christianum 14 (2007), nr 2, s. 117-128. - Męczennicy za wiarę 1939-1945. Duchowni i świeccy z ziem polskich, którzy prześladowani przez nazizm hitlerowski dali Chrystusowi ofiarą życia świadectwo miłości, red. Walerian Marian Moroz, współpr. red. Andrzej Datko, Warszawa: Michalineum, 1996. - Pilch, Adolf, Partyzanci trzech puszcz, Kraków: Oficyna Wydawnicza Mireki, 2013. - Podgóreczny, Marian, Doliniacy, t. 1: Za Niemnem, Warszawa: BMT Eridia, 2010. - „Zwycięstwo przez miłość", Rycerz Niepokalanej 1982, nr 9 (315), s. 215-218, https://archiwum.rycerzniepokalanej.pl/zwyciestwo-przez-milosc_1982_wrzesien_5139 (dostęp: 17 IX 2026 r.). Źródła internetowe - Bł. Achilles Puchała i Bł. Herman Stępień, https://www.radioem.pl/doc/7698927.Bl-Achilles-Puchala-i-Bl-Herman-Stepien, (dostęp: 05. X. 2026 r.) - Arduino, Fernando, „Beato Innocenzo (Innocenty Jozef Wojciech) Guz", „Santi e Beati", 23 X 2005, https://www.santiebeati.it/dettaglio/92576 (dostęp: 22 VIII 2026 r.). - Bartosik, Grzegorz M. OFMConv, „Poszli śladem św. Maksymiliana", „Nasz Dziennik", 14 VI 2014, https://naszdziennik.pl/mysl/82156,poszli-sladem-sw-maksymiliana.html (dostęp: 22 VIII 2026 r.). - „Bł. Achilles Puchała i Herman Stępień OFM", „Modlitwa w drodze", https://modlitwawdrodze.pl/patron-dnia/patroni-lipca/19-bl-achilles-puchala-i-herman-stepien-ofm (dostęp: 12 IX 2026 r.). - „Bł. Herman Stępień, kapłan i męczennik z I Zakonu (1910-1943)", Prowincja Matki Bożej Niepokalanej Zakonu Braci Mniejszych Konwentualnych, https://warszawa.franciszkanie-warszawa.pl/4-grudnia/ (dostęp: 12 IX 2026 r.). - „Bł. Tymoteusz Trojanowski (1908-1942)", Niepokalanów, https://www.niepokalanow.pl/dziedzictwo-kolbianskie/bracia-zakonni/bracia-trojanowski-tymoteusz-brat (dostęp: 15 IX 2026 r.). - „Błogosławiony Achilles Puchała", „Nasz Dziennik", 19 VII 2025, https://naszdziennik.pl/wiara-kosciol-w-polsce/323190,blogoslawiony-achilles-puchala.html (dostęp: 12 IX 2026 r.). - Błogosławiony Józef Achilles Puchała, Akcja Katolicka Archidiecezji Przemyskiej, https://www.akprzemyska.pl/pdf/bl_Achilles.pdf (dostęp: 12 IX 2026 r.). - „Duchowieństwo polskie w KL Auschwitz - zakończenie", Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, https://lekcja.auschwitz.org/pl_19_duchowienstwo/sco_16.html (dostęp: 15 IX 2026 r.). - Janecki, Łukasz, „Patroni klasztoru Radia Niepokalanów: Bł. br. Tymoteusz Trojanowski", tekst ze Słownika biograficznego polskich franciszkanów konwentualnych zamordowanych i tragicznie zmarłych w latach 1939-1945, Niepokalanów 2012, https://radioniepokalanow.pl/patroni-klasztoru-radia-niepokalanow-bl-br-tymoteusz-trojanowski/ (dostęp: 17 IX 2026 r.). - Jaworski, Andrzej, „Błogosławiony Apostoł Grodna", Seminarium Franciszkańskie, 1 XII 2012, aktualizacja 23 IV 2019, https://seminariumfranciszkanskie.pl/nz-109-blogoslawiony-apostol-grodna/ (dostęp: 22 VIII 2026 r.). - „Jan (Michał) Czartoryski", Powstańcze Biogramy, Muzeum Powstania Warszawskiego, https://www.1944.pl/powstancze-biogramy/jan-michal-czartoryski,6997.html (dostęp: 14 IX 2026 r.). - Konzentrationslager Sachsenhausen 1936-1945, Gedenkstätte und Museum Sachsenhausen, https://www.sachsenhausen-sbg.de/en/history/1936-1945-sachsenhausen-concentration-camp/ (dostęp: 22 VIII 2026 r.). - Kuklińska, Soraya, „Atak na Iwieniec", Instytut Pamięci Narodowej, https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/kresy/126086,Atak-na-Iwieniec.html (dostęp: 12 IX 2026 r.). - „O Wydawnictwie", Wydawnictwo Ojców Franciszkanów Niepokalanów, https://wydawnictwo.niepokalanow.pl/pl/i/O-Wydawnictwie/6 (dostęp: 17 IX 2026 r.). - „Pierszaje", Prowincja Matki Bożej Niepokalanej Zakonu Braci Mniejszych Konwentualnych, https://www.franciszkanie-warszawa.pl/pierszaje/ (dostęp: 12 IX 2026 r.). - Piętka, Włodzimierz, „Zapomniany brat", „Gość Płocki", 13 III 2017, https://kosciol.wiara.pl/doc/3734614.Zapomniany-brat (dostęp: 15 IX 2026 r.). - Piętka, Włodzimierz, „Z Auschwitz do nieba", „Gość Płocki", 28 II 2017, https://plock.gosc.pl/doc_pr/3723967.Z-Auschwitz-do-nieba (dostęp: 15 IX 2026 r.). - Rutecki, Andrzej, „Eksterminacja duchowieństwa katolickiego w niemieckim obozie Soldau", Instytut Pamięci Narodowej, 28 IV 2025, https://ipn.gov.pl/pl/historia-z-ipn/archiwum/218093,Andrzej-Rutecki-Eksterminacja-duchowienstwa-katolickiego-w-niemieckim-obozie-Sol.html (dostęp: 22 VIII 2026 r.). - „6 czerwca wspominamy bł. o. Innocentego Guza", Klasztor Franciszkanów w Warszawie, https://warszawa.franciszkanie-warszawa.pl/6-czerwca-wspominamy/ (dostęp: 22 VIII 2026 r.). - Instytut Pamięci Narodowej, informacja o śledztwie S 76.2001.Zn dotyczącym zbrodni popełnionych podczas operacji „Hermann", https://ipn.gov.pl/pl/sledztwa-i-lustracja/sciganie-zbrodni-przeciwko-nar/sledztwa-1/oddzialowa-komisja-w-lodzi-sta/31491,Sledztwa-zakonczone-wydaniem-postanowienia-o-umorzeniu.html (dostęp: 12 IX 2026 r.). - „Święci (bł. Innocenty Józef Guz)", Parafia św. Zygmunta w Słomczynie, https://www.swzygmunt.knc.pl/SAINTs/HTMs/0606blINNOCENTYGUZmartyr01.htm (dostęp: 22 VIII 2026 r.). - „Święci i błogosławieni Prowincji: bł. Innocenty Guz OFMConv", Prowincja Matki Bożej Niepokalanej Zakonu Braci Mniejszych Konwentualnych w Warszawie, https://www.franciszkanie-warszawa.pl/?page_id=3603 (dostęp: 22 VIII 2026 r.). - Totenbuch KZ Sachsenhausen 1936-1945, hasło „Guz, Josef", nr więźniarski 24772, https://www.stiftung-bg.de/totenbuch/ (dostęp: 22 VIII 2026 r.). - „Wczoraj i dziś parafii", Parafia Niepokalanego Poczęcia NMP w Niepokalanowie, https://parafia.niepokalanow.pl/about/ (dostęp: 15 IX 2026 r.).
[1] Por. A. Jaworski, Błogosławiony Apostoł Grodna, Seminarium Franciszkańskie, 1 XII 2012, aktualizacja 23 IV 2019, https://seminariumfranciszkanskie.pl/nz-109-blogoslawiony-apostol-grodna/ (dostęp: 22 VIII 2026 r.); Święci i błogosławieni Prowincji: bł. Innocenty Guz OFMConv, Prowincja Matki Bożej Niepokalanej Zakonu Braci Mniejszych Konwentualnych w Warszawie, https://www.franciszkanie-warszawa.pl/?page_id=3603 (dostęp: 22 VIII 2026 r.). [2]Por. F. Arduino, Beato Innocenzo (Innocenty Jozef Wojciech) Guz, „Santi e Beati", 23 X 2005, https://www.santiebeati.it/dettaglio/92576 (dostęp: 22 VIII 2026 r.); Święci i błogosławieni Prowincji: bł. Innocenty Guz OFMConv, dz. cyt. [3] Por. Święci (bł. Innocenty Józef Guz), Parafia św. Zygmunta w Słomczynie, https://www.swzygmunt.knc.pl/SAINTs/HTMs/0606blINNOCENTYGUZmartyr01.htm (dostęp: 22 VIII 2026 r.); A. Jaworski, dz. cyt. [4] Zapis o. Maksymiliana Marii Kolbego z 16 IX 1924 r. przytoczono za: Święci (bł. Innocenty Józef Guz), dz. cyt.; św. Maksymilian M. Kolbe, Pamiętnik 1921-1929, zapis z 16 IX 1924 r., dokument nr 866, część D, w: Pisma, cz. 2, Niepokalanów 2008; edycja internetowa: Pisma Świętego Maksymiliana (dostęp: 27 VIII 2026 r.). [5] Por. Święci i błogosławieni Prowincji: bł. Innocenty Guz OFMConv, dz. cyt.; G. M. Bartosik OFMConv, Poszli śladem św. Maksymiliana, „Nasz Dziennik", 14 VI 2014, https://naszdziennik.pl/mysl/82156,poszli-sladem-sw-maksymiliana.html (dostęp: 22 VIII 2026 r.). [6] Ks. Tomasz Kaczmarek, Sanktuarium Licheńskie i męczennicy, Marki [2001], s. 115. [7] Por. Męczennicy za wiarę 1939-1945, red. W. M. Moroz, współpr. red. A. Datko, Warszawa 1996, s. 318; Święci i błogosławieni Prowincji: bł. Innocenty Guz OFMConv, dz. cyt.; 6 czerwca wspominamy bł. o. Innocentego Guza, Klasztor Franciszkanów w Warszawie, https://warszawa.franciszkanie-warszawa.pl/6-czerwca-wspominamy/ (dostęp: 22 VIII 2026 r.). [8]Por. A. Jaworski, dz. cyt.; Święci (bł. Innocenty Józef Guz), dz. cyt. [9]Źródła nie są zgodne w określeniu granicy, na której został zatrzymany. Brak pewnych danych co do miejsca zatrzymania; dlatego w tekście głównym użyto określenia „obszar przygraniczny". [10] A. Rutecki, Eksterminacja duchowieństwa katolickiego w niemieckim obozie Soldau, Instytut Pamięci Narodowej, 28 IV 2025, https://ipn.gov.pl/pl/historia-z-ipn/archiwum/218093,Andrzej-Rutecki-Eksterminacja-duchowienstwa-katolickiego-w-niemieckim-obozie-Sol.html (dostęp: 22 VIII 2026 r.). [11]Por. A. Rutecki, Eksterminacja duchowieństwa katolickiego w niemieckim obozie Soldau, Instytut Pamięci Narodowej, 28 IV 2025, https://ipn.gov.pl/pl/historia-z-ipn/archiwum/218093,Andrzej-Rutecki-Eksterminacja-duchowienstwa-katolickiego-w-niemieckim-obozie-Sol.html (dostęp: 22 VIII 2026 r.); A. Jaworski, dz. cyt. [12]Por. Konzentrationslager Sachsenhausen 1936-1945, Gedenkstätte und Museum Sachsenhausen, https://www.sachsenhausen-sbg.de/en/history/1936-1945-sachsenhausen-concentration-camp/ (dostęp: 22 VIII 2026 r.); Totenbuch KZ Sachsenhausen 1936-1945, hasło „Guz, Josef", nr więźniarski 24772, https://www.stiftung-bg.de/totenbuch/ (dostęp: 22 VIII 2026 r.). [13]Męczennicy za wiarę 1939-1945, red. W. M. Moroz, współpr. red. A. Datko, Warszawa 1996, s. 318-319. [14]Relacja ks. Stanisława Borowczyka oraz biogramy kościelne wskazują jako datę śmierci 6 VI 1940 r. Elektroniczna księga zmarłych KL Sachsenhausen odnotowuje natomiast przy haśle „Guz, Josef", nr 24772, datę 8 VI 1940 r., a ponadto podaje rok urodzenia 1885 zamiast 1890. Brak pewnych danych pozwalających wyjaśnić te rozbieżności. W tekście przyjęto daty uznane w dokumentacji kościelnej i procesie beatyfikacyjnym. Por. Totenbuch KZ Sachsenhausen 1936-1945, dz. cyt.; Święci i błogosławieni Prowincji: bł. Innocenty Guz OFMConv, dz. cyt. [15] „Błogosławiony Achilles Puchała", Nasz Dziennik, 19 VII 2025, https://naszdziennik.pl/wiara-kosciol-w-polsce/323190,blogoslawiony-achilles-puchala.html (dostęp: 12 IX 2026 r.). [16] Męczennicy za wiarę 1939-1945, red. W. M. Moroz, współpr. red. A. Datko, Warszawa 1996, s. 320. [17] „Bł. Achilles Puchała i Herman Stępień OFM", Modlitwa w drodze, https://modlitwawdrodze.pl/patron-dnia/patroni-lipca/19-bl-achilles-puchala-i-herman-stepien-ofm (dostęp: 12 IX 2026 r.). [18] Męczennicy za wiarę..., s. 321. [19] „Bł. Herman Stępień, kapłan i męczennik z I Zakonu (1910-1943)", Prowincja Matki Bożej Niepokalanej Zakonu Braci Mniejszych Konwentualnych, https://warszawa.franciszkanie-warszawa.pl/4-grudnia/ (dostęp: 12 IX 2026 r.); J. Makarczyk OFMConv, OO. Franciszkanie w Iwieńcu, „Saeculum Christianum" 14 (2007), nr 2, s. 117-128. [20] Por. „Błogosławiony Achilles Puchała", dz. cyt.; Błogosławiony Józef Achilles Puchała, Akcja Katolicka Archidiecezji Przemyskiej, https://www.akprzemyska.pl/pdf/bl_Achilles.pdf (dostęp: 12 IX 2026 r.). [21] Por. M. Podgóreczny, Doliniacy, t. 1: Za Niemnem, Warszawa 2010, s. 24, 28; A. Pilch, Partyzanci trzech puszcz, Kraków 2013, s. 97-98; Z. Boradyn, Niemen rzeka niezgody. Polsko-sowiecka wojna partyzancka na Nowogródczyźnie 1943-1944, Warszawa 2013, s. 97, 101. [22] Informacja o działalności Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w okresie 1 lipca 2002 r. - 30 czerwca 2003 r., Warszawa 2003, s. 119-120, https://archiwum.ipn.gov.pl/download/1/50020/1-166.pdf (dostęp: 12 IX 2026 r.). [23] Por. K. Krajewski, „Powstanie iwienieckie i zapomniane boje w Puszczy Nalibockiej", Biuletyn Informacyjny AK 2013, nr 5, s. 32; S. Kuklińska, „Atak na Iwieniec", Instytut Pamięci Narodowej, https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/kresy/126086,Atak-na-Iwieniec.html (dostęp: 12 IX 2026 r.). [24] Instytut Pamięci Narodowej, informacja o śledztwie S 76.2001.Zn dotyczącym zbrodni popełnionych podczas operacji „Hermann", https://ipn.gov.pl/pl/sledztwa-i-lustracja/sciganie-zbrodni-przeciwko-nar/sledztwa-1/oddzialowa-komisja-w-lodzi-sta/31491,Sledztwa-zakonczone-wydaniem-postanowienia-o-umorzeniu.html (dostęp: 12 IX 2026 r.). [25] S. Kuklińska, Oskar Dirlewanger. SS-Sonderkommando „Dirlewanger", Warszawa 2021, s. 58-64, 135-140, 157-162, https://ipn.gov.pl/download/1/1224211/DIRLEWANGER.pdf (dostęp: 14 IX 2026 r.). [26] „Jan (Michał) Czartoryski", Powstańcze Biogramy, Muzeum Powstania Warszawskiego, https://www.1944.pl/powstancze-biogramy/jan-michal-czartoryski,6997.html (dostęp: 14 IX 2026 r.). [27] Instytut Pamięci Narodowej, informacja o śledztwie S 76.2001.Zn dotyczącym zbrodni popełnionych podczas operacji „Hermann", https://ipn.gov.pl/pl/sledztwa-i-lustracja/sciganie-zbrodni-przeciwko-nar/sledztwa-1/oddzialowa-komisja-w-lodzi-sta/31491,Sledztwa-zakonczone-wydaniem-postanowienia-o-umorzeniu.html (dostęp: 12 IX 2026 r.). [28] Męczennicy za wiarę..., s. 320-321. W przekazach występują warianty: „pasterze nie mogą opuścić wiernych", „pasterz musi cierpieć za trzodę" oraz „gdzie są owce, tam musi być także pasterz". Sens świadectw jest zgodny, lecz dosłownego brzmienia nie udało się potwierdzić. [29] K. Krajewski, „Męczennicy ziemi nowogródzkiej", Biuletyn IPN 2022, nr 3, https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/95237,Meczennicy-ziemi-nowogrodzkiej.html (dostęp: 12 IX 2026 r.); „Pierszaje", Prowincja Matki Bożej Niepokalanej Zakonu Braci Mniejszych Konwentualnych, https://www.franciszkanie-warszawa.pl/pierszaje/ (dostęp: 12 IX 2026 r.); ks. T. Kaczmarek, Sanktuarium Licheńskie i męczennicy, Marki [2001], s. 116. [30] Por. K. Krajewski, „Męczennicy ziemi nowogródzkiej", dz. cyt.; „Pierszaje", dz. cyt. [31] Tamże. [32] W. Piętka, „Zapomniany brat", Gość Płocki, 13 III 2017, https://kosciol.wiara.pl/doc/3734614.Zapomniany-brat (dostęp: 15 IX 2026 r.). [33] Por. Męczennicy za wiarę 1939-1945, red. W. M. Moroz, współpr. red. A. Datko, Warszawa 1996, s. 322. [34] W. Piętka, „Zapomniany brat", dz. cyt. [35] Tamże. Autor odwołuje się do własnoręcznego życiorysu Stanisława Trojanowskiego, jego karty personalnej i świadectwa moralności zachowanych w archiwum niepokalanowskim. [36] W. Piętka, „Zapomniany brat", dz. cyt. [37] Męczennicy za wiarę..., s. 323; „Bł. Tymoteusz Trojanowski (1908-1942)", Niepokalanów, https://www.niepokalanow.pl/dziedzictwo-kolbianskie/bracia-zakonni/bracia-trojanowski-tymoteusz-brat (dostęp: 15 IX 2026 r.). [38] W. Piętka, „Z Auschwitz do nieba", Gość Płocki, 28 II 2017, https://plock.gosc.pl/doc_pr/3723967.Z-Auschwitz-do-nieba (dostęp: 15 IX 2026 r.). [39] Tamże; Męczennicy za wiarę..., s. 323. [40] „Bł. Tymoteusz Trojanowski (1908-1942)", dz. cyt. [41] Por. W. Piętka, „Zapomniany brat", dz. cyt.; Męczennicy za wiarę..., s. 323; ks. T. Kaczmarek, Sanktuarium Licheńskie i męczennicy, Marki [2001], s. 118. [42] „Zwycięstwo przez miłość", „Rycerz Niepokalanej" 1982, nr 9 (315), s. 215-218, https://archiwum.rycerzniepokalanej.pl/zwyciestwo-przez-milosc_1982_wrzesien_5139 (dostęp: 17 IX 2026 r.). [43] Por. „Fakty z życia o. Maksymiliana", „Rycerz Niepokalanej" 1982, nr 9 (315), s. 195, https://archiwum.rycerzniepokalanej.pl/fakty-z-zycia-o-maksymiliana_1982_wrzesien_5133 (dostęp: 17 IX 2026 r.). [44] Por. „Wczoraj i dziś parafii", Parafia Niepokalanego Poczęcia NMP w Niepokalanowie, https://parafia.niepokalanow.pl/about/ (dostęp: 15 IX 2026 r.); „O Wydawnictwie", Wydawnictwo Ojców Franciszkanów Niepokalanów, https://wydawnictwo.niepokalanow.pl/pl/i/O-Wydawnictwie/6 (dostęp: 15 IX 2026 r.). [45] „O Wydawnictwie", Wydawnictwo Ojców Franciszkanów Niepokalanów, https://wydawnictwo.niepokalanow.pl/pl/i/O-Wydawnictwie/6 (dostęp: 17 IX 2026 r.). [46] Por. Łukasz Janecki, Patroni klasztoru Radia Niepokalanów: Bł. br. Tymoteusz Trojanowski, tekst ze Słownika biograficznego polskich franciszkanów konwentualnych zamordowanych i tragicznie zmarłych w latach 1939-1945, Niepokalanów 2012, https://radioniepokalanow.pl/patroni-klasztoru-radia-niepokalanow-bl-br-tymoteusz-trojanowski/ (dostęp: 17 IX 2026 r.). [47] Męczennicy za wiarę..., s. 323; ks. T. Kaczmarek, Sanktuarium licheńskie i męczennicy, Marki [2001], s. 118; W. Piętka, „Z Auschwitz do nieba", dz. cyt. [48] Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, „Duchowieństwo polskie w KL Auschwitz - zakończenie", https://lekcja.auschwitz.org/pl_19_duchowienstwo/sco_16.html (dostęp: 15 IX 2026 r.); por. Męczennicy za wiarę..., s. 323. [49] Męczennicy za wiarę..., s. 323; ks. T. Kaczmarek, Sanktuarium licheńskie i męczennicy, Marki [2001], s. 118. [50]Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, „Duchowieństwo polskie w KL Auschwitz - zakończenie", dz. cyt.; Męczennicy za wiarę..., s. 323; W. Piętka, „Zapomniany brat", dz. cyt. [51] Por. przyp. 41.
Powrót |
